Bilimsel bilgiler, HIV Human Immunodeficiency Virus / İnsan Bağışıklık Yetmezlik Virüsü’nin ilk ortaya çıkışının insan olmayan primatlardan olduğunu destekliyor olsa da, bu virüsün insan ırkında nasıl bu kadar süratli ve kolay dağılabildiği hala bütün olarak açıklanabilmiş değil. Günümüzde, HIV’nin genetik varyasyonları üzerinde yapılan ayrıntılı istatistiksel incelemeler, HIV’nin ortaya çıktığı günden günümüze kadar geçen süreçte nasıl dağıldığıyla ve gelişimiyle alakalı ehemmiyetli belirtiler elde edilmesini sağlıyor.
HIV’nin ortaya çıkışıyla alakalı yapılan bilimsel çalışmalar, HIV virüsünün ilk olarak Demokratik Kongo Cumhuriyeti’nin başşehri olan Kinshasa’da ortaya çıktığına işaret ediyor. Ancak analistler, HIV’nin ilk ortaya çıkışından sonra nasıl bir yol izlediğini de yaptıkları araştırmalarla açıklamaya çalışıyorlar. HIV’ye en yakın virüs cinsi, SIV Simian Immunodeficiency Viruses olarak adlandırılan ve insan cinsinden olmayan bir çok primatta bulunan bir virüs. Bu virüsler geçmişte insan ırkına en az 13 defa bulaşmış. Ancak sadece bir tanesi HIV olarak evrilmiş. İnsan bedeninde HIV olarak evrilen bu virüs, günümüzde dünya genelindeki enfeksiyon cinslerinin %90’ını oluşturuyor ve en yaygın HIV cinsi HIV-1 group M.
Peki, M grubundaki virüsleri diğer gruptakilerden ayıran şey ne? Bu kadar geniş bir A-alana bu kadar zaferli biçimde nasıl dağılabildi? Bu suale yanıt arayan kuramlardan biri, bu gruptaki virüslerin bağışıklık sistemini daha kolay ele geçirebildiğini söylüyor; ancak yeni yapılan araştırmalar, erişimin büyümesinin ve yaşanan sosyal metamorfozların da bu gruptaki virüsün süratli dağılmasında tesirli olduğunu gösteriyor.
HIV’nin evrimi
Oxford ve Leuven Üniversiteleri’nde yapılan araştırmalarda, analistler 1959 ve 1980 seneleri arasında HIV taşıyıcısı olan 814 Afrikalı’nın taşıdığı virüslerin genetik yapısını araştırdı. Ayrıca bu çalışmaya, Kinshasa’da yaşayan bir erkekten aldıkları, ilk öğrenilen HIV-1 enfeksiyon cinsi olan ZR59 virüsünü de ilave ettiler. Virüsün değişik zamanlardaki genetik yapısını araştıran analistler, zamanla nasıl genetik farklılıklar geçirdiğini ve evrimleştiğini araştırabilme bahtı buldular.
Bu alanda yapılan ilk çalışmalar, M grubundaki vürüslerin ilk varyasyonlarının 1884 ve 1924 seneleri arasında ortaya çıktığını ve güneydoğu Kamerun’da bir şempanzeden insana bulaştığını gösteriyor. Bulaşma biçiminin ise bıçak gibi kesici bir aletten, kan yoluyla olduğu düşünülüyor. Virüsün 1920’li senelerde Kinshasa’ya gelmeden, ilk olarak Kamerun’da dağıldığı da ihtimaller arasında.
Daha sonra virüsün bulunduğu bölgelerden çıkarak dağılması ise, büyüyen erişim şartları sebebiyle oluyor. Yeni yapılan demir yolları, hem bölgeye değişik yerlerden emekçi gelmesi sebebiyle hem de virüsün bulaşmış olduğu şahısların değişik yerlere seyahat etmesiyle virüsün geniş bir alana dağılmasına fırsat sunuyor. 1940’ların sonuna doğru, Kinshasa’ya yapılan demiryolunda her sene takribî 1 milyon insan seyahat ediyor ve bu da, virüsün oldukça geniş bir alana atlamasına neden oluyor.
Bu dağılma süreci devam ederken, başka bir virüs grubu olan O grubu virüsler, Kamerun’da aynı oranlarda yaygınlaşmaya başlıyor; ancak 1960’lardan sonra M grubu virüs tipi ortadan kalkıyor. Tahlilcilere göre bunun nedeni, Demokratik Kongo Cumhuriyeti’nin 1960’larda bağımsızlığını kazanması ve bu bağımsızlıkla alana gelen sosyal ve kültürel metamorfozlar. Seks emekçiliğinde yaşanan çoğalış, ve kullanılmış iğnelerin tekerrür kullanmasına neden olan sağlık uygulamaları, HIV’nin daha öncekisinden çok daha süratli dağılmasına neden oldu.
AVERT’in 2009 senesinde yayınladığı ‘’Worldwide HIV & AIDS Statistics’’ bilgilerine göre dünya üzerinde HIV virüsü taşıyan 33.3 milyon birey bulunuyor. Afrika, HIV taşıyan fertlerin en yoğun olarak bulunduğu bölge. Dünya üzerinde HIV taşıyan popülasyonun vasati %60’ı Afrika’da yaşıyor. Ayrıca, Dünya üzerinde HIV’nin en yaygın olduğu ilk 19 şehir de Afrika’da bulunuyor. Bir numarada vasati 5 milyon bireyle Güney Afrika bulunurken, ikinci sırada Nijerya yer alıyor. 3. Sırada ise 2 milyonun üstünde taşıyıcıyla Hindistan var.
